یارب نظرتو برنگردد        برگشتن روزگار، سهل است

پیشرفت و موانع پیشرفت ایران : وبسایت شخصی محمدعلی اثنی عشری

  • محمدعلی اثنی عشری : تعامل گسترده با کشورها و مردم جهان به نوعی همان جهانی شدن است . بسیارخوب ...اما حتماً مسئولین محترم و مردم میدانند که تحقق این رهنمود و راهبرد ؛ ملزوماتی دارد که مشغول تنظیم نظرات خود در این خصوص هستم
  • کولبری و دستفروشی معضل نیست ! نیاز جامعه است. مدیریت کارآمد و ساماندهی میخواهد.
  • محمدعلی اثنی عشری : تعامل گسترده با کشورها و مردم جهان به نوعی همان جهانی شدن است . بسیارخوب ...اما حتماً مسئولین محترم و مردم میدانند که تحقق این رهنمود و راهبرد ؛ ملزوماتی دارد که مشغول تنظیم نظرات خود در این خصوص هستم

    تعامل گسترده با کشورها و مردم جهان به نوعی همان جهانی شدن است . بسیارخوب ...اما حتماً مسئولین محترم و مردم میدانند که تحقق این رهنمود و راهبرد ؛ ملزوماتی دارد که مشغول تنظیم نظرات خود در این خصوص هستم

مسعود حسن نژاد امجدی:مدیریت سیل

نوشته شده توسط محمدعلی اثنی عشری on . نوشته شده در مطالب ویژه

محمود حجتی و زیر کشاورزی:

زهکشی اراضی خسارات سیل را کاهش می دهد

زهکشی اراضی خسارات سیل را کاهش می دهد زهکشی اراضی خسارات سیل را کاهش می دهد زهکشی اراضی خسارات سیل را کاهش می دهد گرگان- وزیر کشاورزی گفت: زهکشی اراضی خسارات سیل را کاهش می دهد.  به گزارش خبرنگار مهر، محمود حجتی شامگاه شنبه در جلسه شورای هماهنگی مدیریت بحران استان گلستان که با حضور معاون اول رئیس جمهور برگزار شد، اظهار کرد: خسارت سنگینی به کشاورزان گلستانی وارد شده و امیدواریم بتوانیم به زودی این خسارات را جبران کنیم.  وی با بیان اینکه موانعی بر سر راه سیلاب شکل گرفته که باید برداشته شود، افزود: زهکشی اراضی کشاورزی و جلوگیری از تغییر کاربری زمین ها می تواند جلوی سیل را بگیرد.  حجتی ادامه داد: نماینده ولی فقیه در گلستان بر لزوم زهکشی اراضی تأکید کرد و این مهم در اولویت برنامه های ما است و به تدریج انجام خواهد شد.  وزیر جهاد کشاورزی اظهار کرد: اگر بتوانیم زهکشی ۲۸۰ هزار هکتار انجام دهیم میزان خسارت ناشی از سیل در آینده کاهش خواهد یافت.  حجتی اضافه کرد: با زهکشی میزان محصول افزایش و درآمد کشاورزان هم بالا می رود و در مناطقی که این امر اتفاق نیفتد محصولات در آن سال به سال کاهشخواهد یافت.  وی نقش زهکشی را در افزایش تولید محصولات کشاورزی بسیار موثر دانشت و گفت: این امر می تواند تأثیر فوق‎العاده ای در اقتصاد استان داشته باشد.

گرگان- وزیر کشاورزی گفت: زهکشی اراضی خسارات سیل را کاهش می دهد.

به گزارش خبرنگار مهر، محمود حجتی شامگاه شنبه در جلسه شورای هماهنگی مدیریت بحران استان گلستان که با حضور معاون اول رئیس جمهور برگزار شد، اظهار کرد: خسارت سنگینی به کشاورزان گلستانی وارد شده و امیدواریم بتوانیم به زودی این خسارات را جبران کنیم.

وی با بیان اینکه موانعی بر سر راه سیلاب شکل گرفته که باید برداشته شود، افزود: زهکشی اراضی کشاورزی و جلوگیری از تغییر کاربری زمین ها می تواند جلوی سیل را بگیرد.

حجتی ادامه داد: نماینده ولی فقیه در گلستان بر لزوم زهکشی اراضی تأکید کرد و این مهم در اولویت برنامه های ما است و به تدریج انجام خواهد شد.

وزیر جهاد کشاورزی اظهار کرد: اگر بتوانیم زهکشی ۲۸۰ هزار هکتار انجام دهیم میزان خسارت ناشی از سیل در آینده کاهش خواهد یافت.

حجتی اضافه کرد: با زهکشی میزان محصول افزایش و درآمد کشاورزان هم بالا می رود و در مناطقی که این امر اتفاق نیفتد محصولات در آن سال به سال کاهشخواهد یافت.

وی نقش زهکشی را در افزایش تولید محصولات کشاورزی بسیار موثر دانشت و گفت: این امر می تواند تأثیر فوق‎العاده ای در اقتصاد استان داشته باشد.

کد خبر 4574451

 

مسعود حسن نژاد امجدی

 

1- مقدمه

دسته‌ای از حوادث قهری كه انسان‌ها به آنها عنوان «بلایای طبیعی» را نسبت داده‌اند، همواره و به خودی خود بلا نیستند و آنچه آنها را بلیه گردانیده، طرز زندگی و رفتار ماست. اگر بشر، سكونت‌گاه و اموال خویش را بدون دفاع در معرض هجوم سیل قرار نمی‌داد، این پدیده طبیعی درخاطره نوع بشر چنان تصویر هول انگیزی باقی نمی‌گذاشت كه در صدر فهرست مخاطرات طبیعی تهدید كننده حیات جمعی قرار گیرد. بدنام كردن پدیده‌های طبیعی، ما را از مسوولیت معاف نمی‌كند؛ پس برماست كه با تجهیز ساختمان‌ها و مراكز سكونتی خود در برابر سیل، زیان‌های محتمل را به حداقل برسانیم و علاوه بر آن، با مهار كردن سیلاب‌ها برای مقاصد كشاورزی و تولید انرژی و نظایر آنها كمال استفاده را ببریم. در كشور ما انجام وظیفه نخست به تعویق افتاده است. در بسیاری از كشورهای جهان چندین سال و در بعضی كشورها چون كشورهای اسكاندیناوی و ژاپن قرن‌ها است كه تدابیر مقابله با خطرهایی مانند سیل و طغیان آب در طرح و اجرای ساختمان‌ها و مكان‌یابی سكونت‌گاه‌ها مد نظر قرار گرفته‌اند. با آن كه اكثر شهرها و مراكز جمعیتی كشور ما همواره در معرض تخریب ناشی از سیلاب‌ها بوده است، هنوز هم هرساله می‌توان فهرست بلندی از تكرار وقوع سیل و شدت خسارت ناشی از آنها تهیه كرد. در این میان، به جز پاره‌ای اقدامات پراكنده امدادرسانی و نجات، آن هم بعد از وقوع حادثه و معدودی تدابیر موضعی و موقتی، هیچ گونه طرح جامعی برای تجهیز شهرها در برابر مخاطرات سیل تهیه و اجرا نشده است. با این حال، نوشتار حاضر درصدد آن است كه به طور اجمالی، چگونگی مقابله با سیل را بیان نماید تا شاید گامی موثر در جهت كاهش ضایعات سوانح و حوادث طبیعی برداشته شود.

2- بیان مساله

سیل یك پدیده طبیعی است كه برخی نقاط كشورمان از جمله مراكز روستایی، زمین‌های كشاورزی و بعضی شهرها را تهدید می‌كند. آنچه كه این پدیده را از حالت طبیعی خارج می‌كند و به صورت بلا در می‌آورد، دخالت انسان در طبیعت است. در كشور ما  سیستم مناسب و كارآمد پیشگیری و اعلام خطر برای سیل وجود ندارد. در برخی از نقاط كشورمان متعاقب یك بارندگی چند روزه، سیلاب‌های مهیبی  جریان می‌یابد و خسارات فراوانی بر جای گذاشته می‌شود.

بر پایه آمارهای رسمی تهیه شده توسط سازمان ملل متحد، در میان بلایای طبیعی، سیل و طوفان بیشترین تلفات و خسارات را به جوامع بشری وارد آورده‌اند، به‌گونه‌ای كه تنها در یك دهه اخیر میزان خسارات ناشی از سیل بالغ بر 21 میلیارد دلار در مقابل 18 میلیارد دلار  خسارت ناشی از زلزله بوده است. در ایران، بررسی خسارات محسوس و مستقیم سیل در 50 سال اخیر حاكی از رشد تقریبا 250 درصدی خسارات نسبت به دهه اول می‌باشد. آمار و ارقام ارایه شده از سوی وزارت كشور حاكی از آن است كه در سال‌های گذشته در حدود 70 درصد اعتبارات سالانه طرح كاهش اثرات بلایای طبیعی در ستاد حوادث غیرمترقبه، صرف جبران خسارات ناشی از سیل شده است.

با نگاهی گذرا به وضعیت سیل در كشور، به جرات می‌توان گفت كه پدیده سیل، یك پدیده فراگیر بوده كه تقریبا تمامی نواحی كشور به نوعی متحمل خسارات هنگفت ناشی از آن شده‌اند. در اثبات این ادعا، می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره نمود:

1)سیلاب رودخانه گلابدره تهران در سال 1369

میزان بارش 28 میلی متر، مدت بارش 2 ساعت و 50 دقیقه، تلفات 300 نفر و میزان خسارت 757 میلیارد ریال. دلایل آن: دخل و تصرف غیر مجاز در بستر و حریم رودخانه، نبود سیستم هشدار دهنده سیل و پایین بودن آگاهی‌های عمومی.

2)سیلاب ماسوله در سال 1369

میزان بارش 2/9 میلی متر، مدت بارش 4 ساعت، تلفات 30 نفر و انهدام 50 دستگاه وسیله نقلیه و تخریب 6 دهنه پل. دلایل آن: تخریب پوشش گیاهی و اشغال حریم مجاری آب.

 

3)سیلاب رودخانه نكا و داربكلا در سال 1378

میزان بارش 44/7 میلی متر، مدت بارش11 ساعت و 30 دقیقه، تلفات 36 نفر و میزان خسارت بالغ بر 30 میلیارد ریال. دلایل تشدید خسارت: تخریب پوشش گیاهی، احداث غیر اصولی سازه‌ها و دخل و تصرف غیر مجاز در رودخانه.

 

4)سیلاب رودخانه مشكین شهر و اردبیل در سال 1380

میزان بارش 65 میلی متر، مدت بارش 1 ساعت و 10 دقیقه، تلفات 30 نفر و انهدام 20 دستگاه خوردو. دلایل تشدید خسارت: واقع شدن روستاهای آسیب‌دیده در مسیر آبراهه‌های طبیعی.

 

5)سیلاب گلستان در سال 1380

میزان بارش 450 میلی متر، مدت بارش 12 ساعت، تلفات 400 نفر و میزان خسارت 610 میلیارد ریال. دلایل تشدید: تخریب پوشش گیاهی، احداث سازه‌های نامناسب، دخل و تصرف غیرمجاز در حریم رودخانه و عدم توجه مناسب به هشدارها و پیش‌بینی سیل.

 

6)سیلاب گلستان در سال 1381

میزان بارش 108 میلی متر، مدت بارش 4 ساعت، تلفات 45 نفر و میزان خسارت 220 میلیارد ریال. دلایل تشدید: تخریب پوشش گیاهی، احداث سازه‌های نامناسب و اشغال حریم مجاری آب.

 

همه ساله در نقاط مختلف كشور، سیل با شدت و ضعف‌هایی تجربه می‌گردد. از اخبار و گزارشات سیل به‌خوبی می‌توان استباط كرد كه شهرهای كشور در معرض سیلاب‌های درون شهری و برون شهری قرار دارند. سیلاب‌های درون شهری معمولا تلفات كمتری دارند و عمدتا باعث بروز خسارات ناشی از آب‌گرفتگی، اختلال در عبور و مرور، وقفه در فعالیت‌های اجتماعی- اقتصادی و مشكلاتی از این قبیل می‌شوند. در حالی كه خسارات ناشی از سیلاب‌های برون شهری غالبا سنگین و گاه همراه با تلفات زیاد و فاجعه آمیز است. این امر، صرف نظر از مشیت الهی، به برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات مسوولین مربوط می‌شود. بروز برخی از خسارات ناشی از سیلاب‌ها بر اثر بی‌توجهی و جدی تلقی نكردن اقدامات ساختمانی به‌منظور مقابله با سیلاب است. مثلا در گزارش‌های خبری به كرات ملاحظه می‌شود كه بر اثر شكسته شدن سیل بند، آب به داخل شهر نفوذ كرده و خسارات سنگینی به بار آورده است. بی‌توجهی به ضوابط و دستورالعمل‌های فنی و حرفه‌ای در طراحی، احداث و بهره‌برداری این گونه تاسیسات عملا وضعیتی را پدید می‌آورد كه شكستن و فرو ریختن سیل بندها را در غالب موارد می‌توان امری بسیار محتمل دانست. به‌علاوه بروز خسارات ادواری و مشكلات مزمن، بدلیل وقوع سیلاب‌هایی كه با شیوه‌های ضعیف و نادرست به مقابله با آنها پرداخته می‌شود، دور از انتظار نیست. لذا ضرورت توجه به مساله سیل و مدیریت آن امری اجتناب ناپذیر می‌باشد.

 

3- تعریف سیل

سیل به بالا آمدن سریع سطح آب در یك رودخانه یا آبراه كه منجر به زیرآب رفتن زمین‌های پست می‌گردد، اشاره دارد.

سیل عموما پدیده‌ای با شروع سریع است، اگرچه از نظر سرعت انواع مختلفی از آن ممكن است به وقوع بپیوندد.

 

4- انواع سیل

سیل‌ها را می‌توان به دو گونه مختلف تقسیم بندی نمود:

الف)سیل‌های برق آسا

این سیل‌ها اغلب در 6 ساعت اول بارندگی شدید به وقوع می‌پیوندند؛ به‌طوری كه با ابرهای كومولوس بزرگ، رعد و برق، گردبادهای گرمسیری و عبور جبهه‌های هوای سرد همراه هستند. در این نوع سیل‌ها برای كاهش خسارت، نیاز به یك اخطار منطقه‌ای سریع و واكنش سریع و فوری افراد منطقه می‌باشد. سیل‌های برق آسا اغلب در اثر جاری شدن آب حاصل از یك بارندگی شدید، به خصوص هنگامی كه دامنه آبگیر رودخانه قادر به جذب آب نباشد و مقدار زیادی آب در خود نگه دارد، ایجاد می‌شوند.

 

 ب)سیل‌های ساحلی

تعدادی از سیل‌ها با گردبادهای گرمسیری كه تندباد و طوفان نام دارند، همراهند. سیل‌های فاجعه آمیز حاصل از باران كه اغلب با طوفان و باد در ساحل همراهند، عوارض بدتری ایجاد می‌كنند.

 

5- عوامل وقوع سیل

معمولا عوامل طبیعی و انسانی در وقوع سیل موثر هستند. در رابطه با عوامل طبیعی می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:

- پرشدن مجرا و جاری شدن آب در منطقه سیلابدشت و در نتیجه زیر آب رفتن مناطق دیگر

- فرسایش كرانه‌های رودخانه.

- بالا آمدن تراز بستر رودخانه در اثر رسوب‌گذاری

- تغییر مسیر رودخانه با گذشت زمان.

 

اگر چه سیلاب‌ها به طور طبیعی موجب بروز خسارت می‌شوند، ولی در صورتی كه محل سكونت انسان‌ها در جلگه‌های اطراف رودخانه‌ها باشد، موجب بروز فجایع نیز می‌شوند. امروزه فشار جمعیت به حدی است كه به علت نیاز به محل زندگی بیشتر، مردم با سرعتی بیشتر از آن كه مسوولان بتوانند اقدامات حفاظتی در مقابل سیل به وجود آورند، به محل‌های سیل خیز مهاجرت كرده‌اند. افزایش جمعیت همراه با مدیریت ضعیف، موجب بروز خسارت‌های بیشتر شده است. برای مثال تبدیل جنگل‌ها در مناطق باران خیز كشور مانند استان‌های گلستان، مازندران و گیلان به زمین‌های قابل زرع، موجب می‌شود  كه آب كمتری در حوضه آبگیر بالایی رودخانه بماند و آب بیشتری در جلگه اطراف رود جاری شود. در نتیجه سیل‌ها شایع‌تر و شدیدتر می‌شوند. از طرف دیگر ساختمان‌ها و جاده‌ها، زمین را می‌پوشانند و از نفوذ آب جلوگیری می‌كنند. به‌گونه‌ای كه آب جاری شده روی سطح غیرقابل نفوذ موجب ایجاد یك رودخانه مصنوعی می‌شود. عدم توجه  به باز نگهداری شبكه جوی‌ها، نهرها و مسیل‌ها به‌خصوص بعد از دوره‌های طولانی خشكسالی  كه خاك  و گیاهان جریان طبیعی آب را مسدود می‌كنند، می‌تواند میزان سیل برق آسا را تشدید كند. به طور كلی می‌توان مهمترین عوامل انسانی موثر در بروز سیل را به صورت زیر دسته بندی نمود:

1)دخل و تصرف غیرمجاز در بستر و حریم رودخانه

2)تخریب پوشش گیاهی

3)برداشت بی‌رویه مصالح رودخانه‌ای

4)طراحی و اجرای غیر اصولی سازه‌ها در تقاطع رودخانه

5)نبود سیستم هشداردهنده سیل

6)اشغال حریم مجاری آب

7)پایین بودن سطح آگاهی‌های عمومی.

 

6- تقسیم‌بندی خسارات سیل

خسارات سیل را می‌توان به سه گروه زیر تقسیم بندی نمود:

  • خسارات و زیان‌های فیزیكی شامل صدمات وارده بر ساختمان‌ها و محتویات آنها، هزینه‌های تنظیف ساختمان و پاكسازی اجزای خسارت دیده مستحدثات، خسارت وارد بر معابر عمومی و خیابان‌ها، شبكه‌های فاضلاب و سیلاب‌روها، پل‌ها، خطوط انتقال برق و شبكه تلفن.
  • خسارات و زیان‌های مرتبط با درآمدها شامل عدم دریافت دستمزد و حقوق و همچنین زیان‌های وارد بر منافع خالص كسب و كار.
  • خسارات ناشی از صرف هزینه‌های اضطراری در رابطه با تخلیه و اسكان مجدد سیل زدگان، اجرای عملیات مقابله با سیلاب، امدادرسانی و نجات قربانیان و افزایش هزینه‌های امور مختلف در هنگام سیل (افزایش هزینه خدمات مامورین امدادرسانی، انتظامی و آتش نشانی).

 

7- پیش‌بینی و هشدار سیل

پیش‌بینی سیلاب در پدیده‌های هیدرولوژیكی همراه با پیش‌بینی هوا تقریبا در تمامی كشورهای دنیا از جایگاه ویژه‌ای (مخصوصا در توسعه اقتصادی)، برخوردار است. پیش‌بینی سیل در مهندسی منابع آب، به منظور استفاده صحیح از انرژی رودخانه، حمل و نقل زمینی، آبیاری، آب‌رسانی و مهار سیلاب اهمیت خاصی دارد. پیش‌بینی خطرات رودخانه نظیر وقوع سیلاب برای تمامی بخش‌های اقتصادی كشور و برای جمعیت شهری و روستایی در منطقه حایز اهمیت می‌باشد. اگر هشدار یا اخطار به موقع صورت گیرد، امكان به حداقل رسانیدن خسارت‌های احتمالی وجود دارد. مطالعه موردی در تعدادی از كشورها نشان داده است كه پیش‌بینی و هشدار سیل می‌تواند میزان خسارات را 6 تا 40 درصد كاهش دهد.

به طور كلی در پیش بینی سیلاب موارد ذیل مد نظر قرار می‌گیرد:

- پیش‌بینی حجم رواناب ناشی از بارندگی

- پیش‌بینی توزیع رواناب برحسب زمان در محل‌های مشخصی در مسیر رودخانه.

در عمل محاسبات زیر باید صورت گیرد:

- ارتفاع یا تراز آب رودخانه

- زمان وقوع ارتفاع و حداكثر شدت جریان مربوطه

- مقدار شدت جریان حداكثر 

- حجم رواناب ناشی از سیلاب.

بنابراین واضح است كه پیش‌بینی سیلاب شامل بخش‌های زیر است:

- تعیین رواناب از داده‌های بارندگی

- محاسبه آبنمود سیلاب

- پیش‌بینی ارتفاع و شدت جریان.

از آنجا كه پیش‌بینی سیلاب باید در كوتاه‌ترین زمان ممكن صورت گیرد؛ باید كارآیی و توان سازمان پیش‌بینی كننده سیلاب را بالا برد.

معمولا خطر وقوع سیلاب از طریق علایم زیر اعلام می‌شود:

- علامت زرد، نزدیك شدن سیلاب را به بازه مورد نظر رودخانه، قبل از وقوع آن مشخص می‌كند.

- علامت كهربایی، نزدیك شدن سیلاب سنگینی را قبل از وقوع آن اعلام می‌كند و به معنی آماده‌باش كاركنان مربوطه و افزایش مراقبت و هوشیاری و انجام اقدامات مقتضی است.

- علامت قرمز، به معنی نزدیك شدن سیلابی سنگین است. به‌طوری كه امكان وارد آمدن خسارت وجود دارد و ممكن است باعث زیرآب رفتن زمین‌های كشاورزی تا عمق یك متری یا بیشتر (درمناطق محافظت نشده) ‌شود.

 

8- مدیریت مقابله با سیل

گزارش‌های سازمان‌های امدادرسانی و مقابله با حوادث غیرمترقبه، نهادها و سازمان‌های ملی و بین‌المللی كه توسط سازمان ملل مورد بررسی قرار گرفته حاكی از آن است كه سیل را باید یكی از جدی‌ترین مخاطرات طبیعی به شمار آورد. تنها تعداد معدودی از كشورهای جهان از مسایل و مشكلات سیل و سیل‌زدگی فارغ هستند. این بررسی‌ها نشان می‌دهد كه به رغم هزینه‌های هنگفتی كه برای مقابله با سیلاب صرف می‌شود، خسارات سالانه سیلاب در سطح بین‌المللی، چه در كشورهای توسعه یافته و چه در كشورهای در حال توسعه، مداوما و مرتبا روبه افزایش است. سیر صعودی خسارات سیل طی دو دهه گذشته سبب شده است كه آرزوی دیرینه درباره حل قطعی مساله طغیان‌ها (با توسل به اقدامات و تاسیسات فیزیكی كنترل سیلاب)، جای خود را به درك این واقعیت دهد كه همیشه و همواره نمی‌توان در مهار سیل موفق بود، بلكه باید كوشید تا پیامدها و تبعات زیان‌بار و مخرب سیل‌ها را كاهش داد. بدین ترتیب روش‌های مقابله با سیلاب‌ها را می‌توان به دو گروه عمومی تقسیم كرد:

 

 

  • روش‌های ساختمانی كنترل سیلاب

روش‌های ساختمانی كنترل سیلاب به روش‌هایی اطلاق می‌شود كه برای كاهش حجم و یا شدت طغیان‌ها، ممانعت از ورود سیلاب‌ها به داخل محدوده مورد نظر و یا دفع جریانات سیلابی به كار گرفته می‌شود. بدین ترتیب، اقداماتی نظیر احداث سدهای مخزنی و یا استخرهای تاخیری، ایجاد خاكریزهای طولی ساحلی و دیوارهای سیل بند، اصلاح مسیر و مقطع رودخانه، احداث ایستگاه‌های پمپاژ و اقدامات موسوم به آبخیزداری، همگی جزو روش‌های ساختمانی كنترل سیلاب‌ها محسوب می‌شوند.

 

  • روش‌های مدیریتی مقابله با سیلاب

اهمیت روش‌های مدیریتی برای مقابله با خسارات ناشی از سیل‌ها ابتدا در ایالات متحده آمریكا تشخیص داده شد. این آگاهی اساسا بر اثر افزایش فزاینده خسارات سیل و عدم جوابگویی روش‌های ساختمانی برای مهار فیزیكی طغیان‌ها رشد یافت. در این راستا، انواع روش‌های مدیریتی برای مقابله با طغیان‌ها را می‌توان به صورت زیر تقسیم بندی نمود:

 

الف)منطقه‌بندی سیلابدشت

منطقه‌بندی سیلابدشت یك ابزار قانونی برای اجرا و پیگیری طرح‌های تفصیلی است كه توسط مسوولان شهرهای كوچك و بزرگ و مسوولان مناطق و استان‌ها برای كنترل و هدایت كاربری و عمران اراضی به كار گرفته شده است.

 

ب)ضد سیل كردن مستحدثات

مقاوم ساختن تاسیسات و سازه‌ها در برابر سیل، یكی از شیوه‌های رایج برای كاهش خسارات طغیان‌ها است. با این روش می‌توان آسیب پذیری مستحدثات را در برابر سیلاب‌ها با استفاده از مصالح و تكینك‌های مناسب ساختمانی كاهش داده و از زیان‌ها و خسارات ناشی از سیل كاست. این روش را می‌توان نسبتا به سادگی و به نحوی اقتصادی در مورد تاسیسات آتی به كار گرفت، لیكن ایجاد تغیراتی در طراحی سازه‌های موجود و تقویت و تطبیق آنها با شرایط سیلابی نیز میسر است. ضد سیل كردن مستحدثات می‌تواند در موارد زیر، مفید و موثر تلقی شود:

- در مواردی كه سرعت، تداوم و تراز سیلاب كم و كوتاه است.

- در مواردی كه اشخاص یا گروه‌های كوچك بخواهند راسا به حل مساله و مشكل سیل‌گیری ملك خود بپردازند؛ یا در مواردی كه اقدامات جمعی و مشترك برای مقابله با خسارات سیل میسر و امكانپذیر نباشد.

- در مواردی كه فعالیت‌های حیاتی و اجتماعی منطقه به حفاظت در برابر سیلاب‌ها بستگی داشته باشد.

آب‌بندی دیوارها برای جلوگیری از نشت آب به داخل ساختمان، انسداد دایمی سوراخ‌ها و گشودگی‌های موجود و غیر ضروری در سازه‌ها، مهار كردن سازه برای ممانعت از شناور شدن آن، احداث دیوارهای سیل‌بند موضعی و سایر اقدامات مشابه را می‌توان برای كاهش خسارات سیل بر مستحدثات به كاربرد.

 

ج)بیمه سیل

بیمه سیل، خسارت فیزیكی ناشی از سیلاب‌ها را كاهش نمی‌دهد، ولی می‌تواند الگوی بسیار نامنظم خسارات مزبور را به سلسله اقساط یكنواخت تبدیل كند. با استفاده از اقساطی كه در طول زمان دریافت و انباشته می‌شود، می‌توان خسارات مالی وارد بر افراد و مناطق سیل‌زده را جبران كرد و از ابعاد فاجعه كاست. نرخ بیمه و اقساط دریافتی ضرورتا باید متناسب با خطرات و خسارات احتمالی و بالقوه سیل باشد.

 

د)ضوابط قطعه‌بندی و تفكیك اراضی

تقسیم اراضی به قطعات كوچكتر برای فروش و عمران قطعات مزبور باید مطابق با ضوابط و مقرراتی انجام پذیرد كه دستگاه‌های مسوول محلی مشخص می‌كنند. در این‌گونه ضوابط  غالبا اندازه قطعات، عرض خیابان‌ها، مشخصات جوی‌ها و سیلاب‌روها، تراز زمین و سایر موارد و جنبه‌هایی كه به رفاه و بهزیستی عمومی مربوط می‌شود، مشخص و اعلام می‌گردد.

 

هـ)مقررات ساختمانی

مقررات ساختمانی، مشتمل بر مجموعه‌ای از ضوابط و مقررات است كه معمولا توسط دستگاه‌های دولتی محلی وضع می‌شوند. این‌گونه مقررات عملا استانداردهایی برای احداث انواع ساختمان‌ها و سازه‌ها با عنایت به جنبه‌های ایمنی، بهداشتی و رفاهی مردم تلقی می‌شوند و چنانچه به خوبی تدوین شوند و به اجرا درآیند، می‌توانند خسارات سیلاب بر ساختمان‌ها و سازه‌هایی را كه در سیلابدشت احداث می‌شوند، به طرز موثری كاهش دهند.

 

و) تخلیه دایمی یا موقت

تخلیه افراد، اموال و تجهیزات از معبر سیل و اراضی سیل‌گیر یكی دیگر از روش‌های مهم كاهش خسارات محسوب می‌شود. پس از مطلع شدن از احتمال بروز سیل، ساختمان‌ها باید تخلیه شوند و تجیزات و وسایل باید در ارتفاعی بالاتر از تراز محتمل سیلاب قرار گیرند و یا از محل خارج و به نقاط مرتفع منتقل شوند. اقدامات اضطراری باید به اجرا گذاشته شود و بالاخره سازمان‌های مسوول مقابله با سیل، امداد و نجات سیل زدگان باید به انجام امور لازم بپردازند. علاوه بر تخلیه موقت، تخلیه دایمی مناطق سیل‌گیر نیز مطرح می‌باشد كه معمولا شامل خرید و تملك اراضی مزبور است. اراضی استحصالی را می‌توان برای زراعت، احداث پارك‌ها و تفرجگاه‌ها و میادین ورزشی كه مانعی در برابر عبور سیل ایجاد نمی‌كنند و یا صدمه و خسارت سنگینی از سیل‌ها نمی‌بینند، مورد استفاده قرار داد.

 

9- نتیجه‌گیری و پیشنهادات

آینده‌نگری و برنامه‌ریزی در جهت تحول از وضعیت موجود به شرایط بهتر در كشورهای توسعه یافته، موجب كاهش خسارات انسانی و هزینه‌های اجتماعی در صورت وقوع حوادث طبیعی می‌شود. فقدان این دو ویژگی در كشورهای در حال توسعه (یعنی عدم دور اندیشی و برنامه‌ریزی‌های ضروری) سبب از دست رفتن جان هزاران انسان بی‌گناه در فاجعه‌هایی نظیر سیل می‌شود.

با توجه به اهمیت پیشگیری، بیشترین تلاش و هزینه را باید در امر برنامه‌ریزی و آمادگی قبل از بحران صرف نمود. به طور یقین برنامه‌ریزی بحران‌ها، جدا از برنامه‌های ملی، برای توسعه بی‌فایده و بیشتر شبیه به وصله‌ای ناجور خواهد بود. بنابراین، برنامه‌ریزی پیشگیری باید در قالب اهداف و برنامه‌ریزی توسعه ملی طراحی شود.

در این راستا، پیشنهادات و راهبردهای زیر ارایه شده است:

- طرح تعیین بستر و حریم رودخانه‌ها و مسیل‌های كشور

- مطالعه و اجرای پروژه‌های پیشگیری از سیل

- تهیه و ارایه نقشه‌های پهنه‌بندی و سیستم‌های هشدار سیل

- تهیه و تدوین استانداردها در زمینه سیلاب

- ثبت آمار و اطلاعات سیل

- تهیه نقشه‌های توپوگرافی و ارتفاع سنجی، عكس‌های هوایی و تصاویر ماهواره‌ای

- تهیه بانك اطلاعاتی و سیستم اطلاعات جغرافیایی

- برنامه فرهنگ‌سازی و اطلاع رسانی

- احداث استخرهای جذبی برای ذخیره رواناب و تاخیر در جریان سیلاب در پارك‌ها و فضای باز

- تدوین و اجرای طرح هدایت مناسب آب‌های سطحی

- شناسایی خطرات سیل

- تشویق افراد در ضد سیل كردن اموال خود و تهیه برنامه‌های شخصی

- بررسی عملكرد منطقه در هنگام بروز سیل و مكان‌یابی دشت‌های در معرض خطر سیل

- آمادگی برنامه‌های تخلیه جامعه و فعالیت‌های مناسب بعد از سیل

- تشویق مسوولیت‌پذیری فردی برای پیشگیری و كاهش خطرات سیل

- تشویق تشكل‌های غیردولتی برای مشاركت در برنامه‌های مقابله با سیل

- ساماندهی و محافظت از رودخانه‌ها به منظور كاهش خطر سیلاب.

 

منابع:

1) طاهری بهبهانی، محمدطاهر، بزرگ زاده، مصطفی، سیلاب‌های شهری، مركز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، چاپ اول، تهران، 1375.

2) دكتر مسعود قدسیان، مهار سیلاب و مهندسی زهكشی، مركز نشر آثار علمی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، 1377.

3) نشریه مدیریت بحران، مركز مدیریت بحران شهر تهران، شماره11، بهمن 1381، تهران.

 

زهکشی و تخلیه آب

زهکشی و تخلیه آب

زهکشی و تخلیه آب شامل احداث نهرها، آبروهای باز ‌یا بسته، لوله‌گذاری‌های سطحی و زیرزمینی، مصرف زه‌های سنگی‌ یا خرده سنگی، انحراف، تنظیم و کنترل جریان آب انهار و رودخانه‌ها و اجرای سایر کارهای تکمیلی، طبق نقشه‌های اجرایی و دستورات دستگاه نظارت است.

زهکشی

انواع زهکشی و تخلیه آب

بطور کلی زهکشی و تخلیه آب به دو طریق زیر انجام می‌شود.

تخلیه آب‌های سطحی

این عملیات شامل انتقال، هدایت و تخلیه آب‌های سطحی ناشی از بارندگی، از پوشش نهایی راه ‌یا آب‌های آزاد جاری از زمین‌های بالادست و مرتفع پیرامون راه است. در این سیستم، آب‌های سطحی را باید به سرعت به خارج از جسم راه هدایت کرد، به طوری که آب فرصت ایستادگی نیابد و با نفوذ به لایه‌های زیرسازی و روسازی به شبکه آب‌های زیرزمینی نپیوندد. تخلیه آب‌های سطحی متعارفاً توسط شیب طولی و عرضی مناسب راه همراه با احداث کانال‌های روباز تأمین می‌شود.

زهکشی آب‌های زیرزمینی

زهکشی عمیق آب‌های زیرزمینی شامل تخلیه آب‌های نفوذی به لایه‌های زیرسازی و روسازی راه است که سه منبع اصلی به شرح زیر است.

  1. نزولات جوی
  2. آب‌های زیرزمینی اعم از سطح ایستابی یا سطح آزاد آب جاری
  3. آب‌های ناشی از حضور چشمه‌های فعال و سطوح تراوش، در زمین‌های بالادست، مجاور و زیرین بدنه راه.

مراحل عملیات تخلیه آب‌های سطحی

  • ‌عملیات تخلیه آب‌های سطحی باید طبق برنامه آماده و به مورد اجرا گذاشته شود‌.‌ مراقبت‌های مستمر و کافی برای انحراف جریان آب‌های ناشی از بارندگی، سیل، ذوب یخ و برف جهت حفاظت عملیات ساختمانی در حین اجرای کار و همچنین پس از پایان قطعی کارها به عمل آید.
  • ‌برای آنکه تخلیه آب‌ها رضایت بخش باشد، باید با شیب بندی و تسطیح از تجمع آب باران یا آب‌های جاری در منطقه مورد عملیات جلوگیری به عمل آید. در اراضی شیبدار باید قبل از شروع عملیات خاکی ترتیب تخلیه و انحراف آب‌ها به منظور پیشگیری از فرسایش، تخریب و آسیب دیدگی ابنیه فنی راه، خاکریزی‌ها و شیب شیروانی‌ها داده شود.
  • در حین اجرای عملیات ساختمانی، باید همواره مراقبت خاص به عمل آید تا به کانال‌ها و آبروهای موجود هیچ گونه آسیبی وارد نشود. آبروها و نهرها و سایر ابنیه زهکشی و تخلیه آبها که حین یا بعد از اتمام عملیات ساختمانی به عنوان کانال‌های تخلیه آب مورد استفاده واقع خواهند شد، باید همواره پاک و تمیز نگه داشته شوند تا مانع عبور جریان آب نباشند.‌ قبل از احداث این گونه آبروها و نهرها نیز باید تسهیلات کافی جهت ورود و خروج آزاد آب تأمین شود.
  • جهت حفاظت کارهای تکمیل شده و جلوگیری از خسارت ناشی از آب باید همواره وسایل و امکانات کافی برای تخلیه آب‌ها‌ یا انحراف جریان انهار را پیش‌بینی و در موقع مناسب سریعاً آنها را مورد استفاده قرار داد.
  • خسارات وارده به کارها در اثر نفوذ آب و به دلیل عدم انجام عملیات کافی برای تخلیه آب‌های سطحی، باید به هزینه پیمانکار اصلاح شود.

آبروهای جانبی

  • آبروهای جانبی راه، برای جمع آوری و تخلیه آب‌های سطحی (و زهکشی‌های عمیق) باید طبق نقشه‌های اجرایی ساخته شود. جهت افزایش ظرفیت تخلیه این آبروها باید کف آبرو را عریض‌تر انتخاب نمود. تراز کف آبروها باید از تراز بستر روسازی راه پایین‌تر باشد تا آب‌های نفوذی به لایه‌های روسازی به آبرو تخلیه شود.
  • وقتی که شیب زمین‌های اطراف به طرف بدنه خاکریز راه باشد، آبروهای جانبی باید در پای خاکریز احداث شود. اگر ارتفاع خاکریز کمتر از ۳ متر باشد، آبرو را می‌توان در مجاورت پای خاکریز و کمی دورتر از آن و به عمق حداقل ۳۰ سانتیمتر تعبیه نمود. در خاکریزهای به ارتفاع بیشتر از ۳ متر و جریان شدید آب، آبرو باید از پای خاکریز حداقل ۳ متر فاصله داشته باشد.
  • در حالتی که شیب زمین‌های اطراف به طرف بدنه خاکریز راه بوده ولی شیب طولی راه برای تخلیه آب توسط آبروها کافی نباشد، در بالادست راه کانال‌هایی با زاویه مناسب نسبت به محور راه باید احداث شود به نحوی که شیب لازم برای جریان طبیعی آب را تأمین نماید. این کانال‌ها در بالادست با اتصال به یکدیگر رأس مثلثی را تشکیل داده و در انتها آب را به داخل پل‌ها و آبروهای ساخته شده در خاکریز هدایت می‌نماید.
  • در صورتی که آبروهای کوهی به تشخیص دستگاه نظارت ضروری باشد این قبیل آبروها باید در بالادست راه طبق نقشه ساخته شود. اگر راه از مقاطعی که شیب عرضی زیاد دارد عبور نماید.

زهکشی و تخلیه آب‌های میانه راه

در آزادراه‌ها و راه‌های با چند خط عبور، با جزیره میانی (میانه) و بدون پوشش آسفالتی یا بتنی، بایستی با مناسب‌ترین روش آب‌های نفوذی ناشی از نزولات جوی در میانه راه،در طول آن را جمع آوری کند. و ‌از طریق آبروها و پل‌های موجود و‌ احداث آبرو طولی که تراز کف آن به اندازه کافی پایین تر از بستر روسازی است، ‌از جسم راه و روسازی دور ککند. در صورتی که احداث جزیره بالاتر از سطح بستر روسازی راه اجتنا‌ب ناپذیر باشد بر حسب مورد، باید برای تخلیه آب، راه حل مناسب انتخاب شود. در موارد تعریض راه موجود با احداث جزیره میانی، مناسب تر آن است که آب‌های سطحی جمع شده در میانه راه، از بخش تعریض شده به خارج تخلیه شود تا نیازی به تخریب و حفاری راه موجود برای ساخت کانال‌های طولی و عرضی زهکشی نباشد.

تخلیه آب‌های سطحی در خاکریزهای بلند

در مناطقی که شدت بارندگی زیاد یا نوع خاک مصرفی در خاکریز از چسبندگی کم برخوردار است یا در مناطق فاقد پوشش گیاهی، برای جلوگیری از آب شستگی و ایجاد شیار در شیروانی راه باید نسبت به اجرای جدول در کنار شانه آسفالتی و در حاشیه راه و‌ آبرو بتنی عرضی روی شیروانی راه‌‌، متناسب با سرعت و مقدار آب، اقدام شود.

جمع آوری آب‌ها

آب‌های جاری در آبروهای جانبی راه و سایر انهار فرعی و اصلی را باید مستقیماً به آبروهای طبیعی‌ یا رودخانه‌ها تخلیه کرد.‌ یا آبروهای اختصاصی برای آنها احداث نمود تا آب‌ها را به خارج از حریم راه منتقل نماید.

رودخانه‌ها و آبروها

پاک کردن، حفاری و تمامی عملیات لازم به منظور تنظیم یا انحراف مسیر آبروها و رودخانه‌ها باید طبق دستور دستگاه نظارت انجام گیرد. در محل‌هایی که دستگاه نظارت تعیین می‌کند، باید از تغییر مسیر یا انحراف کانال‌های موجود آب یا رودخانه‌ها مقاطع عرضی تهیه شود و سپس روی این مقاطع جزئیات عملیات خاکبرداری جهت تغییر جریان آب ترسیم شود. انجام این گونه کارها قبل از تصویب دستگاه نظارت مجاز نیست.

آبروهای لوله‌ای بتنی پیش ساخته

لوله‌های بتنی ساده‌ یا مسلح مورد مصرف در آبروها را می‌توان در کارخانه ‌یا در محل با وسایل ماشینی مخصوص ‌به طور پیش ساخته تهیه نمود. لوله‌ها ممکن است از نوع نر و ماده و یا انواع زبانه و شیار باشند. ولی به هر حال باید با نوع مشخص شده در نقشه‌ها برابری نمایند. بتن لوله‌ها باید از نوع بتن طبقه یک تهیه شود و عیار سیمان لوله‌های بتنی مسلح و غیر مسلح هیچ گاه نباید کمتر از ۳۵۰ کیلوگرم در متر مکعب بتن باشد.

آبروهای تاوه‌ای

آبروهای تاوه‌ای شامل تاوه‌های پیش ساخته مسلح و یا ریخته شده در محل (درجا) است. اندازه این نوع آبروها باید با انداز‌ه‌های مشخص شده در نقشه‌ها برابری نماید. بتن مصرفی در دال‌ها از طبقه یک ولی نوع بتن دیوارها باید در مشخصات خصوصی تصریح شود.

پی کنی آبروها و لوله‌ها

پی کنی آبروها و لوله‌ها باید طبق انداز‌ه‌های تعیین شده در نقشه‌ها و برابر دستور دستگاه نظارت انجام گیرد. پی کنی‌ها باید به عرضی باشد که سهولت کار را فراهم و از لحاظ عملیات ساختمانی مقرون به صرفه باشد. پی کنی در بستر زیرین آبروها و لوله‌ها باید با دقت کامل و منطبق با تراز مشخص شده در نقشه و در خاک بکر و دست نخورده در سراسر طول آبرو، انجام گیرد. در صورتی که تراز قسمت زیرین پایین‌تر از حدود مورد نظر بوده و یا بستر با شیب صحیح شکل نگرفته باشد، باید آن را مصالح بنایی و یا بتن ضعیف اصلاح نمود.

در پی کنی آبروها و لوله‌ها هرگاه لازم باشد و دستگاه نظارت تشخیص دهد، باید اقدام به سپرکوبی، حایل بندی و تلمبه زنی نمود و پس از خاتمه کار این حایل‌ها و پشت بندها را از محل کار خارج کرد. بدون موافقت دستگاه نظارت این حایل‌ها و پشت بندها نباید بعد از پی ریزی در پی‌ها باقی بماند.

نصب لوله‌ها

لوله‌های بتنی باید با خط و شیب صحیح مندرج در نقشه در روی کف آماده شده و بستر هموار و مستحکم، نصب شود. زبانه هر لوله باید در شیار لوله مجاور قرار گیرد و تمامی لوله‌های نصب شده در تمام طول آبرو باید دقیقاً متحدالمرکز باشند. درز بین دو لوله‌ به منظور هدایت آب به داخل لوله باید با مصالح فیلتر روی آن، پر شود. در صورتی که از لوله‌های مشبک استفاده شود، آب‌های جمع آوری شده از طریق داکت‌ها در لوله باید هدایت و دفع شود. درز لوله‌ها را باید با ملات مسدود کرد و سپس اطراف لوله را با مصالح زهکشی پر نمود.

خاکریزی فضای خالی اطراف لوله‌ها و آبروها

پر کردن فضای خالی اطراف لوله‌ها و ‌دیوارهای آبروها باید بعد از پاک کردن کامل درون لوله‌ها و آبروها و طرفین دیوارها از مصالح اضافی در لایه‌هایی به ضخامت حداکثر ۱۵ سانتیمتر با مصالح مناسب یا مصالح منتخب ‌یا مصالح ویژه از نوع ز‌ه‌های سنگی یا خرد هسنگی (مصالح زهکش) پر شوند. لایه‌های خاکریز اولیه روی لوله‌ها باید عاری از سنگ و کلوخه بوده و مصالح روی لوله‌ها پرتاب نشود.

زهکشی عمیق و زیرزمینی

در زهکشی عمیق، تخلیه آب‌های نفوذی به ساختمان راه از طریق احداث زهکشی‌های باز یا بسته با لوله یا بدون لوله‌های زهکشی (سفال سیمانی و سوراخدار) و با یا بدون زمین پارچه‌ها‌ در محل‌هایی که در نقشه‌های اجرایی نشان داده شده‌ انجام می‌گیرد. کنترل سه منبع اصلی آب‌های نفوذی شامل آب‌های سطحی ناشی از نزولات جوی، آب‌های زیرزمینی و آب‌های تراوشی هدف عمده زهکشی عمیق است.

کنترل و تخلیه آب‌های سطحی

  • آب‌های سطحی نفوذی به لایه‌های زیرسازی، معمولاً به وسیله مصالح زیراساس با خاصیت زهشکی مناسب و در صورت لزوم با دانه بندی باز باید مهار شده و به آبروهای جانبی راه تخلیه شود.
  • برای تسریع عمل تخلیه و جلوگیری از ایستابی، بستر روسازی راه باید کاملاً هموار و مسطح و بدون نقاط فرود و فراز و منطبق با شیب عرضی نقشه‌های اجرایی ساخته شده و شکل یافته باشد. گاهی اوقات با افزودن به شیب عرضی راه نیز می‌توان ظرفیت تخلیه آب را بالا برد.
  • برای آنکه آب‌های نفوذی قبل از رسیدن به خاک لایه‌های زیرسازی به آبروهای جانبی تخلیه شود و ‌میزان جذب آنها در این لایه‌ها به حداقل کاهش یابد، بستر روسازی راه را در صورت لزوم پوششی از زیراساس سیمانی و‌ آسفالتی، آسفالت سطحی، نوارهای عریض پیش ساخته قیری، اندود قیری و یا مصالح قابل قبول دیگر غیر قابل نفوذ می‌کنند.

کنترل و تخلیه آب‌های تراوشی

کنترل و تخلیه آب‌های تراوشی به ساختمان راه به روش‌های زیر انجام می‌گیرد.

  • اگر افق تراوش کم عمق بوده و در فاصله نیم تا یک متری رویه نهایی راه قرار گرفته باشد روش کار این است که در جهت جریان آب‌های تراوشی و در کنار راه و متصل به آن باید یک نهر عمودی حایل برای زهکشی و تخلیه آب‌ها ‌تا بستر لایه غیر قابل نفوذ حفر کرد و در کف آن لوله‌های زهکشی را قرار داد و روی آن را تا ارتفاع معین با مصالح زهکشی پر نمود.
  • چنانچه افق تراوش گسترده و عمیق بوده و فاصله رویه نهایی راه تا ‌لایه غیر قابل نفوذ زیاد باشد، زهکش حایل را تا عمقی باید حفر کرد که بعد از تخلیه آب‌های تراوشی، سطح ایستابی در فاصله حداقل ۱/۲ متری رویه نهایی راه و یا بیشتر از آن تثبیت و نگهداری شود.
  • چنانچه فشار جریان آب‌های تراوشی (یا زیرزمینی و یا هر دو) از پایین به بالا زیاد باشد و برای تخلیه این آب‌ها، از مصالح زیراساس و یا اساس با ضریب آبگذرانی مناسب استفاده نشده باشد می‌توان بستر روسازی را در تمام عرض راه توسط یک لایه زهکش به ضخامت حداقل ۱۰ سانتیمتر (در صورت لزوم با دو لایه) ضمن احداث نهر طولی که لوله‌های زهکشی هم در آن نصب شده باشد، از لایه‌های روسازی جدا کرد.

لوله‌های زهکشی زیرزمینی

این لوله‌ها به عنوان عامل انتقال دهنده و خارج کننده آب از سیستم عمل می‌کنند و در انواع مختلف سفالی، فلزی، پلاستیکی، سیمانی و به اشکال مشبک متخلخل، موجدار و ساده ساخته می‌شوند. لوله‌ها باید دارای مقاومت کافی بوده و در شرایط محیطی و شیمیایی محل پروژه از جمله در برابر املاح موجود در خاک و آب، خورندگی و یخبندان از دوام کافی برخوردار باشند.

نگهداری ابنیه زهکشی

بازدید مستمر و تمیز نگهداشتن لوله‌ها، کانال‌های آب، چاه‌ها و انهار باز و بسته و کلیه ابنیه زهکشی تا تحویل موقت به عهده و به هزینه پیمانکار است.

 

 

 

 

Share this post

Submit to FacebookSubmit to StumbleuponSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن

قیمت روزانه طلا و ارز

 

جدول قیمت روزانه ارز